Chat with us, powered by LiveChat

“De volkswil” bestaat niet en dreigt alle vrijheid uit te hollen

Egbert Lachaert

“De volkswil” bestaat niet en dreigt alle vrijheid uit te hollen

In zijn boek ‘Reset’ opent Mark Elchardus de aanval op het liberalisme. Dit moet plaatsruimen voor gemeenschapsdenken met de volkswil als hoogste goed. De liberale democratie is misschien imperfect en voor verbetering vatbaar, maar het is wel de enige vorm van democratie die mogelijk is en voor vooruitgang voor allen zorgt.

Elchardus maakt een correcte analyse over het onbehagen dat leeft bij vele mensen. Het gevoel dat ze geen grip hebben op de veranderende wereld, de onzekerheid en angst die dat met zich meebrengt. Niet alleen op vlak van onze economie die digitaler en globaler wordt, ook bijvoorbeeld inzake migratie of klimaatverandering. Elke mens is zoekende naar zijn of haar plaats en identiteit in onze samenleving.

Maar het liberalisme is niet de vijand, laat staan de oorzaak van deze wereldproblemen. Integendeel. Het heeft net overal ter wereld voor ongelooflijke sprongen voorwaarts gezorgd. Vandaag zijn er meer democratieën dan ooit. Vrijhandel heeft de welvaart en levensstandaard vergroot. Niet alleen bij ons, maar ook in de ontwikkelingslanden. Alle statistieken wijzen uit dat het nog nooit zo goed ging op vlak van geletterdheid, terugdringen van extreme armoede enzovoort.

Liberalisme is ook niet de karikatuur die Elchardus er van wil maken. Onze ideologie draait helemaal niet om het recht van de sterkste. Ze is er niet alleen voor ‘the happy few’. Het liberalisme draait om de emancipatie en vooruitgang van het individu door ons negatieve en positieve vrijheid te schenken. Het liberalisme maakt daarbij geen onderscheid tussen mensen op basis van de dikte van de portefeuille, afkomst, gender, levensbeschouwing… Het liberalisme draait om kansen geven én grijpen. Zonder iemand achter te laten. Solidariteit met de ander is essentieel voor liberalen. Wie zijn geschiedenis kent, weet dat. Zo lagen liberalen mee aan de basis van de eerste socialezekerheidsstelsels eind 19de eeuw.

Elchardus’ antwoord op het onbehagen, is gemeenschapsdenken en de volkswil centraal plaatsen. Communautaire systemen op basis van de ‘volkswil’ zijn uitgeprobeerd in het verleden en zijn allemaal geëindigd in bittere armoede, ongelijkheid, segregatie, zelfs genocide en oorlog. Want wat is die ‘volkswil’? Ze is onbestaande, er is alleen een samenleving van individuen met elk hun eigen mening, dromen en ambities die samen -vaak meerdere- identiteiten en een waardenset delen. Deze ‘volkswil’ wordt in de praktijk nooit gedefinieerd door het volk, maar steeds door een autoritaire leider of elite aan de top. Kijk bijvoorbeeld naar Polen, waar de Eurosceptische regering beweert namens het volk te spreken, terwijl dat laatste uitgesproken pro-Europa is. De liberaal-democratische consensus uithollen ten voordele van de volkswil en communautair denken is gevaarlijk. Wat als de volkswil met een meerderheid beslist dat de islam of homoseksualiteit verboden moet worden? Dat hoeft geen science fiction te zijn. Zitten we daar op te wachten? Mensenrechten mogen we nooit onderschikken aan de volkswil.

Laten we de lessen uit de geschiedenis omarmen. Wat ons allen bindt als mensen, zijn de waarden van de Verlichting, de grondwettelijke burgerrechten, economische vrijheid, de liberaal democratische rechtsprincipes. Dat zijn de fundamentele spelregels die we delen en allen moeten aanvaarden om vreedzaam samen te leven. Dit terugdraaien zal enkel tot meer armoede, meer conflict en minder individuele vrijheid leiden.

Wat moet er dan wél gebeuren om het onbehagen te keren? In plaats van de liberale democratie overboord te gooien, moeten we ze verbeteren. Dat kan door de spelregels van onze samenleving duidelijker te formuleren en af te dwingen. Door de rechtsstaat te versterken. Door gelijke startkansen en non-discriminatie ook in daden te realiseren. Door de solidariteit met zij die het moeilijk hebben te behouden. Door onze economische vrijheid te versterken, want we hebben groei broodnodig om net die solidariteit te kunnen blijven garanderen. Elchardus heeft een punt dat de burgers meer impact moeten voelen van hun stem. Zeker in ons complex land. We moeten streven naar een eenvoudiger politiek stelsel, met minder niveaus en politici, minder ‘overheid’ en meer slagkracht. We willen burgers meer impact geven, bijvoorbeeld met een correctief referendum. Maar telkens met respect voor ieders individuele rechten.

Tot slot tonen de politieke reacties op het boek van Elchardus wel interessante breuklijnen aan. Communautaire gemeenschapsdenkers bij Vlaams Belang en N-VA watertanden. Voor hen is een economisch liberaal model ondergeschikt aan de creatie van een Vlaamse gemeenschap met een ‘pensée unique’. Liberalen gruwen daarvan. Omdat de vrijheid als mens in een dergelijke samenleving wordt beknot en ondergeschikt.

Het befaamde citaat van Churchill indachtig, moet de vrije en liberale democratie ons leidmotief blijven. In plaats van ze uit te hollen, moeten we ze verbeteren. Daar werken we aan.

Egbert Lachaert
Voorzitter Open Vld

Dit opiniestuk verscheen in De Tijd op 22 oktober 2021



Schrijf je in op onze nieuwsbrief InschrijvenSchrijf je in op onze nieuwsbrief